a) Dîvân-ı Hulûsî-i Dârendevî

Türk-İslâm Edebiyatını meydana getiren eserlerin bir kısmı, tasavvufî özellikler taşıyan, bir kısmı da doğrudan doğruya tasavvufî konuları ele alarak işleyen didaktik veya lirik eserlerdir. Bunlar genel olarak “Tasavvufî Edebiyat”, daha yaygın bir ifade ile “Tekke Edebiyatı” ismiyle anılan ayrı bir gurup meydana getirirler.

Divân-ı Hulûsî-i Dârendevî de her bakımdan bu edebiyatın mahsulleri içinde ele alınacak özelliklere ve değere sahiptir. Ahmed Yesevî’den itibaren bir çok mutasavvıf şair elinde günümüze ulaşan Tekke Edebiyatı geleneğinde daha çok Kadirîlik, Rufaîlik, Halvetîlik, Bektaşîlik gibi tarikatlarla ilgili; bunların çeşitli kollarına bağlı, her seviyedeki müntesiplerin ortaya koyduğu birçok edebî eser vardır. Bir başka deyişle edebî eser vermek bakımından zikredilen bu tarikat bağlılarının önde gelmelerine rağmen, Nakşî’lerin edebi sahada daha az eser verdikleri bilinmektedir. Bu bakımdan Osman Hulûsi Efendi Divânı bir Nakşî mürşidinin eseri olarak ayrı bir ehemmiyet arzetmektedir.

Eser, zamanın şartları sebebi ile resmî tahsili ilkokuldan öteye geçmemiş bir insanın hususî tahsil ile, hele ilm-i irfan ve marifeti elde etmeye, bunu hulus ile tahsile yöneldiğinde, edebiyatta bile hangi seviyeye ulaşacağını göstermesi bakımından ayrıca mühimdir.

Çoğunluğu aruzla yazılmış ve gazellerden ibaret şiirlerin meydana getirdiği Dîvân-ı Hulûsi-i Darendevî’de hece ile yazılmış 60 kadar manzume ile on kadar müstezadın da yer aldığı görülmektedir. Bunlar arasında aruzla yazılmış ve aşktan bahseden gazellerde Fuzulî ve Niyaz-i Mısrî ifade ve edası, hece ile yazılmış olanlarda ise Yunus Emre tesiri açıklıkla görülmektedir. Bu bakımdan Osman Hulûsi Efendi’yi günümüzde bir Yunus muakkibi saymak mümkündür. Hatta bu vadide daha çok eser vererek, daha başarılı manzumeler ortaya koymuş ve bilhassa günümüz nesillerinin karşı karşıya olduğu, eski kültürümüzle aramıza yerleştirilmiş olan dil engelini aşması yolunda da diğer kıymetli faaliyetleri gibi pek semereli himmetleri olmuştur.

Bu eserde Divân’ın edebî tahliline girmeye zaman ve zeminin müsait olmadığı kanaatindeyim. Çünkü tahlil, müsbet, menfî herşeyi ortaya koymak ve değerlendirmek demektir. Karşımızda ise şairden çok hâliyle, sözüyle ve davranışlarıyla örnek alınacak bir mürşid, bir mürebbî bulunmaktadır. Ayrıca böyle bir tahlile gerek de yoktur. Çünkü mutasavvıflar şiiri bir gaye değil, bir vasıta olarak telakki ederler. Nitekim Osman Hulûsi Efendi de “Herhangi bir şeyin en güzelini yapmaya çalışmak, o işin edebiyatı sayılır. Şiir yazan kimse en güzelini yapmış olmaz, çünkü o Allah vergisidir” diyerek buna işaret eder. Ancak şunu belirtmekte fayda vardır: Osman Hulûsi Efendi’de şiir kabiliyetinin Allah vergisi tarafından kuvvetli olduğu anlaşılmaktadır. Fakat meseleye bir şâir değil, bir mürşid olarak yaklaştığından, eserinde manayı her yönüyle ifade etmek maksadı, şekle ait endişelerin önüne geçmiş ve muhtevadaki derinliğin layıkıyla ortaya konma arzusu, teknik eksiklikleri örtmüş, neticede şekle ait kusurlara mana uğruna göz yumulmuştur. Bu bir bakıma mananın maddeye tercih edilmesi demektir.

Osman Hulûsi Efendi, tebliğ için bir vasıta olarak kullandığı şiir ile tesirini daha devamlı ve müessir kıldığı gibi, vezni ve formlarıyla artık öldü denilen Klasik Edebiyatımızın, her türlü menfiliklere rağmen günümüzde de yaşayabileceğini bilfiil ve olanca kuvvetiyle ortaya koymuş, bunun da en iyi şekilde İslâm kültürüne hakkıyla vakıf olmakla ve tasavvufu bilmekle, hatta yaşamakla mümkün olabileceğini bizlere göstermiştir.

İşte Tasavvufî Türk Edebiyatı çerçevesinde yazdığı şiirlerini “Divân-ı Hulûsî-i Dârendevî” adıyla bir araya getiren Osman Hulûsi Efendi, bizzat kendisinin gözetiminde, Muhyiddin Tütüncü’ye Arap harfleriyle kaleme aldırmıştır. Sonra bu eserin geliriyle Darende’ye 200 yataklı bir hastane yapılması için, eserin birinci baskısı 1986 yılında, İstanbul’da XIII+351 sayfa hâlinde basılmıştır. Daha sonra da 1997 yılında kurmuş olduğu vakıf tarafından, Yard. Doç. Dr. M. Muhsin Kalkışım, Arş. Gör. Lütfi Alıcı, Arş. Gör. Ahmet Yenikale’den oluşan bir komisyon tarafından hazırlanarak iki cilt hâlinde vakıf yayını olarak bastırılmıştır. Birinci cilt XIV+448 sayfadan teşekkül edip, Hulûsi Efendi’nin şiirlerine yer verilmiştir. İkinci cilt ise; 174 sayfalık şiir, mısra, sözlük, silsile-i şerif ve fihristten oluşan birinci bölümden, ayrıca 249 sayfalık Arap harfleriyle yazılı Osmanlıca orijinal metninin yer aldığı toplam 423 sayfalık ikinci bölümden oluşmaktadır.

DÎVÂNINDAN SEÇME İLAHİLER

Âlemi sen kendinin kölesi kulu sanma
Sen Hakk için âlemin kölesi ol kulu ol

Nefsin hevâsı için mağrûr olup aldanma
Yüzüne bassın kadem her ayağın yolu ol

Garazsız hem ivazsız hizmet et her cânlıya
Kimsesizin düşkünün ayağı ol eli ol

Allâh için herkese hürmet et de sev sevil
Her göze diken olma sünbülü ol gülü ol

İncitme sen kimseyi kimseye incinme hem
Güler yüzlü tatlı dil her ağızın balı ol

Nefsine yan çıkıp da Ka'be'yi yıksan dahi
İncitme gönül yıkma ger uslu ger deli ol

Güneş gibi şefkatli yer gibi tevâzu'lu
Su gibi sehâvetli merhametle dolu ol

Gökçek gerek dervişin sanı yoksula baya
Suçluların suçundan geçip hoş görülü ol

Varlığından boşal kim yokluğa erişesin
Sözünü gerçek söyle Hulûsî'nin dili ol

-418-
Kapında bir zelîl-i hâk-sârım yâ Rasûlallâh
Garîb ü bî-kes-i bî-i'tibârım yâ Rasûlallâh

Ser-â-ser defter-i a'mâlim isyân ile memlûdur
Huzûr-ı hazretinde şerm-sârım yâ Rasûlallâh

Kabûl etsen Hulûsî kemteri dergâh-ı lutfunda
Civârında n'ola olsa mezârım yâ Rasûlallâh

-53-
N'ideydim âlemi âlemde hayrânın olaydım yâr
N'ideydim âdemi âdemde kurbânın olaydım yâr

N'ideydim hûr u gılmânı n'ideydim bâğ-ı Rıdvânı
N'ideydim başka seyrânı sana seyrân olaydım yâr

N'ideydim devlet-i câhı n'ideydim izzet-i şâhı
N'ideydim mihr ile mâhı sana mihmân olaydım yâr

N'ideydim yâr u ağyârı n'ideydim bülbül-i zârı
N'ideydim gül ü gül-zârı sana giryân olaydım yâr

N'ideydim yârın olsaydım n'ideydim varın olsaydım
N'ideydim zârın olsaydım sana nâlân olaydım yâr

N'ideydim zülf-i leylâyı n'ideydim çeşm-i şehlâyı
N'ideydim başka sevdâyı sana sûzân olaydım yâr

N'ideydim şânına lâyık Hulûsî'n olmasa âşık
N'ideydim olmayı ayık sana mestân olaydım yâr

-1-
Gönül nefsine hâkim oluben eyle zafer peydâ
Ziyâsı kalbi rûşen kılmağa et bir kamer peydâ

Bu göz ile görülmez rü'yet-i dil-dâre ey gönlüm
Edegör bir bakışda dostu görmeğe basar peydâ

Gönül pasın silip at cümle pâk olsun için dışın
Hakâyık gevherine et derûnunda makarr peydâ

Figân ü zâr edip tâ subha dek akıt gözünden yaş
Derûnunda edegör aşk ile âh u şerer peydâ

Dil-i bî-mârına dermânı gözle fecr-i sâdıkda
Kamu derde devâlar bahş olur vakt-i seher peydâ

Oturtub ey gönül tahta o Yûsuf meh-likâyı çün
Erişdirsin hemen Ya'kûb-ı zâra bir haber peydâ

Hulûsî ismini yâd etmeğe ihvân u yârânın
Fenâ dârında et sen kudretince bir eser peydâ

-2-

Ey zülf-i perî şîve-i reftâr ile bir şeb
.................................................Varımı alıp hep
Koydun beni beytü'l-hazen-i firkate tenhâ
.................................................Ey Yûsuf-ı zîbâ

Göz yumsam eğer gayrıdan ey şûh seni görsem
.................................................Hâlin nice bilsem
Tîr-i sitemin eyledi bu sînemi gör tâ
.................................................Zenbûr evi âsâ

Hâk-i derine yüz sürerek eylesem âhı
.................................................Görsem yüzü mâhı
Mecnûn-sıfât boynuma zincîr urup ammâ
.................................................Varsam sana Leylâ

Bülbülleri nâlânım ile vakt-i seherde
.................................................Koydum bu haberde
Ruhsârın anıp vaslını etdikçe temennâ
.................................................Ey şûh-ı dil-ârâ

Hulûsî'yi bezminde sezâ-yı niam eyle
.................................................Lutf u kerem eyle
Tek aç yüzünü varını hep eyle de yağma
.................................................Ey dîdesi şehlâ

-28-
Ko dâr-ı fenâyı bunda râh-ı mülk-i bekâyı tut
O mülke varmağa dâmen-i ehl-i Hudâ'yı tut

Elinde var iken fırsatı ganîmet bil
Hebâ olmadan ömr tarîk-i Mustafâ'yı tut

Makbûl-i dergâh-ı Hakk olmağa istersen rızâ
Bir mürşid-i kâmilin elindeki asâyı tut

Var ehl-i Hakk'a hizmet et bî-taleb ü bî-garaz
"Seyyidü'l-kavmi hâdimuhum" emr-i Habîb-i Kibriyâ'yı tut

"Elest" hitâbındaki "belâ" yı lâya sa'y etme
Ol hükmü unutma olan ahd ü vefâyı tut

Tevekkül-i tâm ol ihlâs ile teslîm olup yâra
Şükr-i bî-nihâye kıl Hakk'a hamd ü senâyı tut

Hulûsî işit amel eyle bu güft-i azîzânı
Ger tâlib-i Hakk isen bu pend-i bî-bahâyı tut

-29-
Hem-sohbet iken yâr ile tenhâlara düşdüm
Heyhât bana kim cehl ile da'vâlara düşdüm
Âsûde iken devr ile gavgâlara düşdüm
Heyhât yazıklar men-i âvâreye heyhât

İkbâl-i dehrin dem ü devrânı hayâlmiş
Aldanma sakın vasl u hicrânı hayâlmiş
Gördüm anı ben lutfu hem ihsânı hayâlmiş
Heyhât yazıklar men-i âvâreye heyhât

Ankâ-yı sıfât Kâf-ı kanâatdı mekânım
Cânân ile cân vuslat idi ân u zamânım
Hicrâna düşüp beyt-i hazân oldu mekânım
Heyhât yazıklar men-i âvâreye heyhât

Bu kayd-ı sivâyı atuban hâk olacakken
Âlûdesi oldu dil ü cân pâk olacakken
Bîgâneyim ol yârımı derrâk olacakken
Heyhât yazıklar men-i âvâreye heyhat

Kârım gamına âlemin aldanmışım eyvâh
Mekkâre-i devrin âteşine yanmışım eyvâh
Serâbı görüp âb-ı revân sanmışım eyvâh
Heyhât yazıklar men-i âvâreye heyhât

Yârım kim imiş bilmemişim yâdım olup yâr
Yâr sandıcağım meyl verip yârıma ağyar
Ben bağlamışım kendi elimle bana zünnâr
Heyhât yazıklar men-i âvâreye heyhât

Hulûsî ömür gitdi vefâ dil-bere kaldı
Derd artdı ana varıp devâ dil-bere kaldı
Yüz döndü kamu gayrı ricâ dil-bere kaldı
Heyhât yazıklar men-i âvâreye heyhât

-41-
Kıbâb-ı izzetin mestûru ol şân u şehirden geç
Şarâb-ı hikmetin mey-hârı ol şehd ü şekerden geç

Nigârın vechini âyîne-i sırrında pinhân et
Ne sûret kim sana yüz göstere ana nazardan geç

Hayâlinde anın hâlinden özge bir hayâl tutma
Hayâl-i hâlini hâl etmeyen hâl ü hatardan geç

Visâl-i yâra ermek devletidir çünkü uşşâkın
O devletden nasîb ister isen cân ile serden geç

Muhabbet şem'inin pervânesi ol var Hulûsî'yâ
Anın bezminde cân îsâr edip bu bâl ü perden geç

-42-
Yine gamzeler açdı dilde şerâyih
Göründü dilin derdi andan sarâyih

Cemâlindeki hatt-ı Kur'ân'ı yazsam
Müyesser ola mı bana bu medâyih

Göründü çü sırrın ayân oldu dilde
Kamu setr olup kalmadı bir kabâyih

Onulmaz nice yara açdı nigâhın
Anın faslına ermez akl-ı fesâyih

Yazıldı gönülde o hatt-ı ruhunla
Nice sûreler hikmetinden levâyih

Ayân oldu ruhsâr-ı hüsnün cihâna
Hicâb etdiler ay u gün hep melâyih

Görelden cemâlini dil oldu mecnûn
Kabûl etmez artık o pend ü nasâyih

Kamu mücrime erdi afv ü atâlar
Bilinmedi hergiz şakî vü salâyih

Hulûsî'ye lutf u kerem kıl ki şâhım
Ola ni'metinle ehl-i felâyıh

-43-
Rişte-i cânım senin gönlündeki berdâra bend
Kalb-i mahzûnum velî cânındaki esrâra bend

Gurbet ilde bu mükedder gönlümün sermâyesi
Nutk-ı pâkinden çıkan her lü'lü-i şehvâra bend

Gâlibâ bir güftünüz cân nakdinin emsâlidir
Kurb-ı vicdânın garîk-i dîde-i enhâra bend

Vahdet-i feyz-i vücûdu hak-şinâs olan dilin
Bu mezâkın âşinâsı vuslat-ı dil-dâra bend

Bir güher gencînesidir mahzen-i akl u fikir
Aşk-ı Hak hep câmi'-i esrâr olan bir yâra bend

Ahmed'im dûnum velî her ma'denin men kânıyım
Çünkü sulbüm bilmiş ol kim Ahmed-i Muhtâr'a bend

-47-
Cânâna yet ey cân desem hicrân duyar
Nâlemi gül-zâra arz etsem gül-i handân duyar

Pertev-i hüsnündeki zevki gönül idrâk eder
Zâhiren ol vuslatı gör dîde-i giryân duyar

Nâme yaz Muhyî şeker-leb teşneler tek yârına
Gizli tut ağyârîden esrârını noksân duyar

"Fakru fahrî" kisvesidir kisvemiz ammâ bugün
Ma'rifet gencînine vermez zarâr ihsân duyar

İhtilâf olmaz sözün bir mâyesidir ol melek
Aldığın sermâyeden yaz kim Hulûsî cân duyar

-118-
Kûşe-i vahdetimiz halvetimiz yâr iledir
Sarmışız sînemize vuslatımız yâr iledir

Sorma zâhidlere bilmez "len terânî" sırrını
Tûr-ı Eymen'de nihân sohbetimiz yâr iledir

Okuduk Mushaf-ı hüsnündeki "ev ednâ"yı
Ol sebebden nazar-ı rü'yetimiz yâr iledir

Dağılıp varlığımız cümle tarîk-ı aşkda
Pây-mâl oldu olan rif'atımız yâr iledir

Nere baksa görünen dost yüzüdür dîdemize
Vechin âşüftesiyiz hayretimiz yâr iledir

Kapısı kulluğudur başda saâdet tâcı
Bir hakîr bendesiyiz izzetimiz yâr iledir

Nazar-ı himmetidir yoksa Hulûsî anın
Biz kimiz bu lutf-ı bî-minnetimiz yâr iledir

137-
Şol cân ki bekâ mülküne azm-i sefer etmez
Aşkı dil ü cânında o yârın eser etmez

Bizden mi cürüm yoksa o dil-berde mi bilmem
Bak hayli zamân meclisimizde güzer etmez

Ten kal'asının burc u bârûsu söküldü
Gafletle yatan cân ki bu gamdan keder etmez

Aynın mı sönük nûru yüzün yâr mı kapatmış
Dil-ber mi küsük göz mü o yâra nazar etmez

Her kanda gözüm baksa görürken o nigârı
Şimdi ne için göz yüze yüz gözde yer etmez

Mihnetleri çekdim dil-i gül-şen şeref etdim
Bülbül gelip ol bâğda neden zâr-ı fer etmez

Beytü'l-Hazen-i gamde o Ya'kûb-ı belâ-keş
Yûsuf gama vâkıf ne için bir haber etmez

Kim aşka düşer aklı gider cismi harâbdır
Mümkün mü kime uğrasa aşk der-be-der etmez

Cân ver de Hulûsî var yürü şeyhini hak bil
Kim bilmedi hak pîrini Hak'dan hazer etmez

174-
Lebin Hızr u Mesih'e lutf ilen âb-ı bekâ vermiş
Yüzün mihr ü mehe pertev ile hoş cilâ vermiş

Senin mest gözlerin her kanda baksa nice kan etmiş
Meğer tîğ-i müjen uşşâk katline rızâ vermiş

Kaşın mihrâbına secde etmezse salât etmez
Sücûd etmeğin emrin Âdem'e zât-ı Hudâ vermiş

İki zülfünden olmuş cümle zâhir küfr ile îmân
Düşürmüş ittihâda bir bir bin belâ vermiş

Nihânsın demek olmaz cümle sensin nesne yok zâhir
Meğer cilven kimin bî-gâne kimin âşinâ vermiş

Açılmış perde hüsnün zâhir olmuş âleme ey yâr
Anı seyrâna ârif derd çekip cânın bahâ vermiş

Hulûsî'ye cefâ etsen de hoşdur lutf kılsan da
Ana kahrın lutuflar çünki cevrin hep safâ vermiş

-183-
Yandırdı ârı varı aşk
Koymadı özge varı aşk
Ey gamzesi hûn-hâr-ı aşk
Bir bak nedir bu kâr-ı aşk

Sevdâsı yârı âşıkın
Yok özge varı âşıkın
Hep kârı zârı aşıkın
Yâr ola yâr-ı gâr-ı aşk

Bulsa gönül murâd-ı yâr
Bilse olur mu yâdı yâr
Hâsılı gam u şâdı yâr
Âşıka bergüzâr-ı aşk
Mihnet yük olmaz âşıka
Vuslat bulunca sâdıka
Derdine yârın lâyıka
Olur mu çekmek âr-ı aşk

Hulûsî aşkın zâdıdır
Derd ü gamın âzâdıdır
Bir Şîrin'in Ferhâd'ıdır
Olmaz mı harîdâr-ı aşk

-196-
Biz bu yağmâkâr-ı aşkı yârdan öğrendik dostlar yârdan öğrendik
Biz bu istiğnâ-yı şevki yârdan öğrendik dostlar yârdan öğrendik

Biz bu meydân içre ârdan vardan ayrılıp dostlar vardan ayrılıp
Yâr ile pâzâr-ı aşkı yârdan öğrendik dostlar yârdan öğrendik

Meylimiz sanman ki nân u ni'met-i dehre dostlar ni'met-i dehre
Biz bu tecrîd-i fenâyı yârdan öğrendik dostlar yârdan öğrendik

Kâkül ü zülfünden özge kaydımız yokdur dostlar kaydımız yoktur
Biz bu mestân-ı zevki yârdan öğrendik dostlar yârdan öğrendik

Vâizin pendini dahi kendini koğun dostlar kendini koğun
Biz bu bî-pervâ-yı aşkı yârdan öğrendik dostlar yârdan öğrendik

Her belânın sabrını verdi belâ ihsân eden dostlar belâ ihsan eden
Her kazâya biz rızâyı yârdan öğrendik dostlar yârdan öğrendik

Sâkînin dudağın öpmek dil-berin yanağını dostlar dil-berin yanağını
Her na var esrâr-ı aşkı yârdan öğrendik dostlar yârdan öğrendik

Hâk-i pâyına Hulûsî yüz koyup dostun dostlar yüz koyup dostun
Biz fedâ-yı cân u başı yârdan öğrendik dostlar yârdan öğrendik

-241-
Zâhiren şâh-ı cihân olsan sana yok fâide
Ma'nâ sultânına kul olmak sezâdır ey gönül

Kendin idrâk etmeyen dâr-ı fenâda zerrece
Âhiretde görmeği anın cezâdır ey gönül

Nefsin öldüren kişinin bahtı âlîdir yarın
Katl-i nefs etmek sana âlî gazâdır ey gönül

Fânî dünyâda yiyen mâl-i yetîm ü miskinân
Arsa-i Mahşer'de anlarla nizâdır ey gönül

Ey Hulûsî nefsini bilmek sana farzdır işit
Nefsini bilmek hakîkatda rızâdır ey gönül

-268-
Ey pâdişahım dinle nedir sana bu râzım
.................................................Hem arz u niyâzım
Hicrinle senin subh u mesâ âh ile zârım
.................................................Bî-sabr u karârım

Hasretle demâdem çekerim hüzn ile mâtem
.................................................Ol zârıma hem-dem
Sun bâde-i vaslı bana kalmadı karârım
.................................................Bir teşne-humârım

Bir nîm nigâhın ile gel bak da bu zâra
.................................................Tek eyleme çâre
Bir gör de nedir nice geçer leyl ü nehârım
.................................................Ey nazlı nigârım

Derd çeke çeke kalmadı bu tende mecâlim
.................................................Ey mâh-cemâlim
Bilmen mi gam olduğunu hep ahzım u kârım
.................................................Kalmadı medârım

Bir bende-i hâk-i der-i tâlib-i rızânım
.................................................Kıtmîr-i gedânım
Medhin ola bin acz ile bu dilde şiarım
.................................................Ey mûnis-i yârım

Gurbet ile düşdüm yok enîs bana gâm-hâr
.................................................Ey yâr-ı vefâdâr
Eflâke çıkar nâlelerim âh-ı şerârım
.................................................Bir terk-i diyârım

Yoluna fedâ ola dil ü baş u cânım
.................................................Hem dînim îmânım
Kûyuna eğer uğrar ise geşt ü güzârım
.................................................Ey izz ü vakârım

8- Hulûsî'ye ihsân edegör bezm-i visâlin
.................................................Hem arz-ı cemâlin
Kan ağlamasın Mahşer'e dek çeşm-i nizârım
.................................................Hem hâk-i mezarım

-323-
Derd-i hasret câna açdı hîç onulmaz yâreler
Doğradı bu bağrımı ol gamze-i sehhâreler
Kimseler kılmaz bu derd-i bî-devâya çâreler
Sevdiğim bilmen mi kim hicrinle hâlim n'olduğun

Sormadın bir kez ki kim bu nâle-i efgân eden
Âh u vâhın işidenin bağrını pür-kan eden
Olmadı feryâdımı gûşuna bir ihsân eden
Sevdiğim bilmen mi kim hicrinle hâlim n'olduğun

Bildim âhir ki bu derde gayrılardan çâre yok
Senden olmuş sen ana urmuşsun ol gamzenle ok
Redd kılma yüz tutup geldim sana ey lutfu çok
Sevdiğim bilmen mi kim hicrinle hâlim n'olduğun

Bâde-i vaslı sunuban cânı medhûş etmedin
Hasretinle gam çeken gönlümü sarhoş etmedin
Âsumâna ser çeken feryâdımı gûş etmedin
Sevdiğim bilmen mi kim hicrinle hâlim n'olduğun

Sen düşürdün n'eyleyim feryâd ü vâveylâlara
Sabrı yok ârâmı yok emsâli yok sevdâlara
Âhiri Mecnûn-veş koydun beni sahrâlara
Sevdiğim bilmen mi kim hicrinle hâlim n'olduğun

Vâdi-i gurbetde bu zârıma hem-dem ol bugün
Lutf ile tut destimi râzıma mahrem ol bugün
Pâdişâhım onmayan derdime merhem ol bugün
Sevdiğim bilmen mi kim hicrinle hâlim n'olduğun

Gitdi elden tâb u tâkat kalmadı sabr u mecâl
İntihâ her hicr ü hasret kaddimi kıldı hilâl
Âsitâna yüz tutup kıldım habîbim arz-ı hâl
Sevdiğim bilmen mi kim hicrinle hâlim n'olduğun

Âh o mahmûr gözlerin bu tende tâkat komadı
Yakdı şol pervâneler tek gayrı hâcet komadı
Bir nigâhın hâsılı cânımda râhat komadı
Sevdiğim bilmen mi kim hicrinle hâlim n'olduğun

Bu Hulûsî derd-mendin derd umar dermân için
Çeşm-i gam-nâkin yetirdi pâyına kurbân için
Matlabın is'âf kıl redd eyleme Sübhân için
Sevdiğim bilmen mi kim hicrinle hâlim n'olduğun

Nâ-ümîd olup Hulûsî tutdu yüz senden yana
Lutf edip bezm-i visâlin kıl müyesser sen ana
Hâk-i pâyına sürüp yüzler şehâ der ki sana
Sevdiğim bilmen mi kim hicrinle hâlim n'olduğun

-356-
Her ibtilâya dil verip dil-dârdan geldi deyü
Her bir kazâya râzîyız ol yârdan geldi deyü

Her tîr ü hâra sînemiz bülbül gibi etdik hedef
Her ne gelirse kâiliz gül-zârdan geldi deyü

Müjgân oku tâ-be-seher atmışdı dost cângâhıma
Bağrıma basdım gamzesi hûn-hârdan geldi deyü

Saldım sabâ ile selâm dil-dâr iline dün gece
Etmiş kabûl kılmış atâ bîmârdan geldi deyü

Her n'eyler ise yârımız eyler bize ağyâr yok
Ölsek dahi gam çekmeyiz o yârdan geldi deyü

Zülfün senindir ey perî îmânımız ikrârımız
Uyduk sana kim Ahmed-i Muhtâr'dan geldi deyü

-40-
Perdedir aynına bu ayn-ı mezâhir bilsen
Vech-i ayn olmuş o her yüzden o zâhir bilsen

Gafletin vehmi sarıp sarmalamış her yanını
Yolculuk hâlini sen bunda misâfir bilsen

Ara zâtında olan ma'rifet-i Hâlık'ı gör
Utanırsın anı sen hâline nâzır bilsen

b) Mektûbât-ı Hulûsî-i Dârendevî

Mektuplar yazının konusunu, muhabbetini taşır. İnsan ya sevdiğine duygu ve düşüncelerini iletmek, onlarla iletişim sağlamak için, ya da tanımadığı kişilere bir konuyu, bir davayı anlatmak, bir arzuyu dile getirmek için mektuplar yazar. Bu mektuplar, öyle bir zaman gelir ki, sadece iki kişi arasında belli bir zamanda ve belli bir konuya ait düşünceleri ifade etmekten öte; yıllar, hatta asırlar sonra tarihî vesika veya ilmî bir delil olarak değer ifade ederler. Bu bakımdan böyle tarihî, edebî ve ilmî değeri haiz mektuplar hem yazıldıkları zamanlarda, hem de daha sonra ki dönemlerde ibretli bir eser hüviyetini kazanmışlardır.

Daha İslâm’ın ilk yıllarında Hz. Peygamber (s.a.s)’in, Bizans İmparatoru, İran Kisrası ve Mısır hükümdarlarına gönderdiği ve Allah’ın dinine davet maksadına matuf mektupları bunun ilk örnekleridir. Bunların hem bizatihi kendileri hem de muhtevaları tarih ve insanlık için son derece önemli mektuplardır.

İmam-ı Şafiî’nin Bağdat’da bulunduğu yıllarda meşhur hadisçi Abdurrahman el-Mekkî’nin kendisine Usul-i Fıkha dair mektuplarında sorduğu sorulara, yazdığı cevabî mektuplar, öğrencisi Haris b. Sureyc el-Nekkar el-Harezmî tarafından, muhatabına intikal ettirilmiştir. Bu mektupların mecmuu İmam Şafiî’nin Fıkıh usulüne dair önemli bir eseri olan er-Risale’yi oluşturmuştur.

Mektuplar tarih boyunca, edebiyat ve tasavvufta şöhret kazanmış birçok ünlü şahsiyet tarafından da irşad ve tebliğ için vasıta olarak kullanılmıştır. Bunlara dair bir iki misal verecek olursak:

Edebiyatta ve tasavvufta en büyük simalardan olan Mevlâna Celaleddin-i Rûmî mektupları, ya yoksulları, düşkünleri, zulme uğrayanları, devletlilerden birine tavsiye etmek; yahut birisine öğüt vermek için yazmıştır; yahut da kendisine yazılan cevaptır. Mektuplarında meşhur şairlerden beyitler alır; ayetlere, hadislere dayanır; hikayelere işaretlerde bulunur.

Yine bu sahada önemli bir eser olarak da İmam-ı Rabbanî’nin Mektubât’ını zikredebiliriz. Bu eserde İmam-ı Rabbanî’nin 534 adet mektubu bulunmaktadır ki, tasavvufî konulara dair önemli bilgileri ihtiva etmektedir. Yine bu meyanda çeşitli tarikat büyüklerinin yazışmalarından meydana getirilmiş birçok mektubat vardır. Birçoklarının mektupları ölümlerinden sonra derlenip yayınlanmıştır. Mesela; Muallim Naci, Namık Kemal, Abdülhamid gibi şair veya müelliflerin mektupları örnek birer edebî metin değeri taşıdıklarından, çeşitli zamanlarda yayınlanmışlardır.

Böylece mektupların özellikle mutasavvife ve udebâ meyanında önemli olduğu dikkati çekmektedir. Günümüzde gelişen teknoloji (telefon, fax, telsiz, telgraf vs.) mektupları ikinci plana itmiştir. İçinde bulunduğumuz asrın ikinci çeyreğinden itibaren de bu geleneği edebî ve tasavvufî olarak devam ettiren zevatı bulmak oldukça zordur. Ömrü boyunca ilim tahsil edip, irşad hizmetini kendisine yol olarak seçen Osman Hulûsi Efendi’nin mektupları bu konunun son örneklerindendir.

Osman Hulûsi Efendi’nin Mektûbât’ında toplam 66 adet mektup bulunmaktadır. Bunların bir kısmı oğullarına, ebeveynlerine ve arkadaşlarına yazılmış, bazılarının da kime yazıldığı belli olmamaktadır.

İşte Osman Hulûsi Efendi, bu mektuplarıyla hem evlatlarına, hem de bütün Müslümanlara son derece elzem nasihatlarda bulunmaktadır. Ayrıca da günümüz insanı için edep dersleri teşkil edecek metinler bulunmaktadır.

Eser 1996 yılında, Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Öğretim Üyelerinden Doç. Dr. Mehmet Akkuş Bey tarafından yayına hazırlanarak, XVII+252 sayfası, Türkçe harflerle yazılı olan ve geri bölümleri de Osmanlıca orjinalinden oluşan; toplam 424 sayfa şeklinde Ankara’da basılmıştır. Eserde toplam 66 mektup olup, bunların dışında; Rubailer, Müfredat, Tarihler, Osmanlıca el yazma orijinal metin, hangi mektubun kime yazıldığını gösteren mektupların konular ve şahıslar fihristi ve sözlük bulunmaktadır.

c) Şeyh Hamid-i Veli Camii Minberinden Hutbeler:

Osman Hulûsi Efendi’nin, 1945 yılında babasının vefatından sonra başlayıp 1987 yılında emekli oluncaya kadar sürdürdüğü 42 yıllık İmam Hatiplik görevi çerçevesinde îrad etmiş olduğu hutbeleri içermektedir.

Osman Hulûsi Efendi’nin Şeyh Hamid-i Veli Camii’nde İmam ve Hatiplik yaptığı dönemde, irad etmiş olduğu hutbelerden, kendi özel kütüphanesinde yapılan araştırmalar neticesinde bir çok hutbe içerisinden seçilen 150 kadar hutbe, Osmanlıca metninden transkribe edilerek günümüz Türkçesiyle yayına hazırlanmıştır.

Hutbeler; sosyal hayat, ilim, mübarek geceler, ibadet, insan, İslâm, dünya, dünya gündemi, İslâm büyüklerinin okuduğu hutbeler ve verdiği nasihatler, vatan, millet sevgisi, birlik ve beraberlik, çevre gibi konulardan oluşmaktadır. Hayata ve meselelere çok yönlü ve geniş bir perspektiften bakan Osman Hulûsi Efendi, hutbeleri edebî nitelikli yazmıştır. Hutbelerde insanların ruhî derinliklerine inerek gönüllerine hitap eden Osman Hulûsi Efendi, bu hitaplarıyla pek çok insanın derdine ortak olurken mesele ve problemlere çözümler getirmiştir.

Osman Hulûsi Efendi, Hutbeleri kendine mahsus rik’a el yazısıyla kaleme almıştır. Hutbelerin yazımında akıcı bir üslup kullanırken, kelime yazımlarına çok dikkat etmiştir. Bazı kıssa veya hitapları alırken ilk kısmını yazmış, diğer bölümünü ezbere bildiği için kaleme almamış fakat irticalen irad etmiştir. Osman Hulûsi Efendi, hutbeleri kaynaklara dayanarak kendi düşüncesi içersinde kaleme aldığı gibi Ahmet Hamdi Akseki’nin “Yeni Hutbelerim” adlı eserinden, Diyanet İşleri Reisliğinin Osmanlıca – Türkçe Hutbelerinden ve daha sonra da Diyanet İşleri Başkanlığı’ndan gönderilen hutbelerden de faydalanmıştır.

Eser, Araştırmacı, Yazar Resül Kesenceli tarafından yayına hazırlanmış ve VII + 339 sayfadan oluşmakta olup Kasım 2000 yılında Es-Seyyid Osman Hulûsi Efendi Vakfı, Somuncu Baba Araştırma ve Kültür Merkezi yayınları arasında Ankara’da Ajans Türk Matbasında bastırılmıştır.

Eser; İçindekiler, takdim, önsöz, Osman Hulûsi Efendi’nin hayatının yer aldığı ilk bölüm, 150 tane hutbenin yer aldığı ana bölümden sonra lugatçe ve bazı hutbelerin orijinal nüshalarına örnek verildiği son bölümden oluşmaktadır.