Yusuf Paşa Bedesteni :

Malatya İli, Darende İlçesinde bulunan, eski eserlerden "Yusuf Paşa Bedesteni" konusunda Yusuf Paşa"nın oğlu İbrahim Paşa söz konusu bedestenin doğu tarafına bir bedesten yaptırmıştır. İbrahim Paşa"nın 1193 tarihli vakfiyesinde de babası Yusuf Paşa"nın Darende çarşısında kurmuş olduğu bedesten ve konumu hakkında bilgiler verilmektedir. Yusuf Paşa Bedesteni, tahrip olmuş haline karşılık halen duvarları ve üst örtüsünü oluşturan kubbelerinin yarı yıkılmış hali ile asli özelliklerini koruyarak bu güne kadar ulaşabilmiştir

Sadrazam Mehmet Paşa Kütüphanesi ve Kabri :

Cebecizâde Mehmet Paşa Camii ile ilgili kısımda incelenmiş olan 1192/1778 tarihli vakfiyesinden anlaşılacağı üzere, Darende"de bulunan "Sadrazam Mehmet Paşa Kütüphanesi"ni" Cebecizâde Mehmet Paşa yaptırmıştır. Kütüphane, Heyiketeği mahallesinde halen aynı adla faaliyet göstermekte olan Sadrazam Mehmet Paşa Halk Kütüphanesi"nin doğusunda Kıhtır Tepesi denilen yerde bulunmaktadır. Aynı yerde kurulmuş olan cami, medrese, kütüphane ve sair müştemilatından oluşan külliyenin bir bölümünü oluşturmaktadır.

Sadrazam Rıza Paşa Kabri :

Darendeli Hasan Rıza Paşa, önemli devlet adamlarından biridir. Belgelerden birçoğunda onun Hasan Paşa adı ile kaydedilmiş olduğu görülmektedir. Ancak asıl adı Hasan Rıza"dır. Cebecizâde Mehmet Paşa"nın torunlarındandır. Hasan Rıza Paşa, Bursa-Kocaeli mutasarrıflığı ile Halep ve Anadolu (Konya) valiliği yapmıştır. Halep"de iken Zekeriyya (a.s.) Camii"ni tamir ettirmiştir. Aynı devirde 5 Cemaziyelevvel 1238/18 Ocak 1823"de Halep valiliğine tayin edildikten sonra, ceddi Cebecizâde Mehmet Paşa Kütüphanesi"ne her biri ayrı cüzler halinde bulunan bir takım yazma Kur"ân ve kitaplar vakfetmiştir.

Mehmet Paşa Camii Minaresi :

Cebecizâde Mehmet Paşa"nın cami, medrese, dershane ya da kütüphaneden müteşekkil bir külliye kurmuş olduğu bilinmektedir. Külliyeye ait vakfiye elimizde mevcuttur. Vakfiyesine göre Cebecizâde Mehmet Paşa Camii, külliyenin müştemilatından olan medresenin avlusuna kurulmuştu ve dershanenin (kütüphanenin) kuzey tarafında ve aynı hizada bulunmakta idi. Kütüphane ve medrese 1191/1777 tarihinde yaptırılmıştı. Külliyeye ait vakfiye ise 1192 /1778 tarihinde tescil edilmiştir. Bu durum camiin de bu tarihlerde ya da daha önce yaptırılmış olduğunu göstermektedir.

Hüseyin Paşa Camii Minaresi :

Darende"de Hüseyin Paşa"ya atfedilen bir cami bulunmaktadır. Bu cami, eski şehir mevkiindeki eski çarşının bulunduğu yerde kurulmuş olduğu için "Çarşı Camii" adı ile tanınmıştır. Kayıtlarda "Bazar Camii" adı ile de zikredilmektedir. Ne zaman yaptırıldığı bilinmemektedir. Hüseyin Paşa tarafından tamir ve vakıf gelirleri tahsis edilmesinden sonra onun adı ile tanınmaya başlamıştır.

Hacı Müşrif Camii Minaresi :

Şeyh Hamid-i Veli Hazretleri"nin soyundan olan Abidin Paşa, Şeyhzâde Zeynelabidin Paşa (ö. 1099/1687) adı ile de tanınmıştır. Darende"ye önemli miktarda eserler yaptıran devlet adamlarından biridir. Zaviye mahallesinin Hacı Müşrif mevkiinde bir medrese, cami ve bir minare inşa ettirmiştir. Camii"nin minaresi halen mevcuttur. Medresesi ise kayıtlara göre, 19. yüz yılın sonlarında dahi harab olmuş vaziyetteydi . Cami"in Hacı Müşrif adı ile de tanınması, içinde bulunduğu mahallin adını almış olması dolayısıyladır. Hacı Müşrif adındaki bir kişi tarafından yaptırılmış olması ihtimali yoktur.

Zengibar Kale Kapısı :

Darende kalesi, "Zengibar" ve "Sengbar" adı ile tanınmıştır. Seng-bâr, Farsça "Taşkale" anlamına gelmektedir. Kalenin yek-pare kaya parçası üzerine kurulmuş olduğu düşünülür ise, daha önce kaleyi ele geçirmiş olan İran asıllı milletlerin yani Persler"in kaleye bu adı vermiş oldukları ileri sürülebilir Bu görüş şehrin siyasi geçmişine de uygundur. Ancak kesin bir bilgiye istinad etmemektedir. Darende de, Kültür Bakanlığının kontrolünde olan "Zengibar Kale Kapısı"nın korunması ve yıkılmaktan kurtarılması konusunda Kültür Bakanlığı ile yazışmalar yapılmış olup, Vakfımız tarafından hazırlanan projeler, Adana Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Bölge Kurulunun uygun görmesi halinde, bu tarihi miras üzerinde restorasyon çalışmaları başlatılacaktır.

Not :Malatya İli, Darende İlçesinde bulunan, bu eski eserlerin restorasyonlarıyla ilgili Vakfımız tarafından, Vakıflar Genel Müdürlüğü ile gerekli görüşmeler ve Vakıflar Bölge Müdürlüğü ile yazışmalar yapılmış olup, Vakfımız tarafından hazırlanan projelerin onaylarına müteakip, Vakıflar Genel Müdürlüğü ile yapılan protokol gereği gerekli çalışmalar başlatılarak, bu tür değerli eserlerin restoresi yapılarak tarihi varlıklarımız korunmuş ve yok olmaktan kurtulmuş olacaktır.

Nadir, Hacılar, Uzunok, Köprügözü ve Şekeroğlu Köprüleri :

Yine Darende de, Karayolları Genel Müdürlüğü kontrolünde olan "Nadir, Hacılar, Uzunok, Köprügözü ve Şekeroğlu Köprüleri"nin restorasyonu konusunda Kültür Bakanlığı ile yazışmalar yapılmış olup, Karayolları Genel Müdürlüğü Köprüler Şubesine Vakfımız tarafından hazırlanan projeler intikal ettirilmiştir. İlgili Kurulun uygun görmesi halinde bu tarihi eserler üzerinde restorasyon çalışmaları yapılmaktadır.